ఫాక్స్ సాగర్‌కు పూర్వవైభవం:ఏడాదిలో మినీ ట్యాంక్ బండ్‌గా రూపాంతరం

• రూ. 75 కోట్లతో తొలిదశ పునరుద్ధరణ పనులు
• 129 ఏళ్ల చారిత్రక జలాశయానికి జీవకళ
• 490 ఎకరాల్లో 150 ఎకరాల ఆక్రమణల గుర్తింపు; కఠిన చర్యలకు నిర్ణయం
• శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో పూడిక తీత, మురుగునీటి మళ్లింపునకు ప్రణాళిక

హైదరాబాద్

చెరువుల నగరంగా గుర్తింపు పొందిన హైదరాబాద్‌లోని మరో ప్రధాన చారిత్రక నీటి వనరును పూర్తిస్థాయిలో పునరుద్ధరించేందుకు హైదరాబాద్ విపత్తు నిర్వహణ, ఆస్తుల పరిరక్షణ సంస్థ (హైడ్రా) చర్యలు చేపట్టింది. జీడిమెట్ల ప్రాంతంలోని చారిత్రక ఫాక్స్ సాగర్ చెరువును మినీ ట్యాంక్ బండ్‌గా అభివృద్ధి చేసేందుకు రంగం సిద్ధమైంది. ఈ పనులను త్వరలోనే ముఖ్యమంత్రి ప్రారంభించనున్నారు. ఈ నేపథ్యంలో హైడ్రా కమిషనర్ శుక్రవారం ఉన్నతాధికారులతో కలిసి క్షేత్రస్థాయిలో చెరువును పరిశీలించారు. నీటి నాణ్యత, సరిహద్దుల స్థితిగతులు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాల తీవ్రతను పరిశీలించి పనుల పురోగతిపై ఆదేశాలు జారీ చేశారు.

చారిత్రక, పర్యావరణ ప్రాధాన్యం:
పదహారో నిజాం మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ హయాంలో 1897లో ఈ చెరువు నిర్మాణమైంది. ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాల నిర్మాణానికంటే ముందే ఉత్తర హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ ప్రాంతాల తాగునీటి అవసరాలను, వ్యవసాయాన్ని ఇది తీర్చేది. చెరువు కట్టపై ఉన్న పురాతన రాతి నీటి ఉపసంహరణ కేంద్రం నాటి సాంకేతిక నైపుణ్యానికి ప్రతీకగా నిలుస్తోంది.
పర్యావరణ శాస్త్ర సూత్రాల ప్రకారం ఇది కేవలం నీటి నిల్వ కేంద్రం మాత్రమే కాక, స్థానిక జీవవైవిధ్యానికి ప్రధాన ఆధారం. ఈ జలాశయం వివిధ రకాల దేశీయ, వలస పక్షులకు సహజ ఆవాసంగా తోడ్పడుతోంది. భూగర్భ నీటి మట్టాల పెంపుదల, పరిసర ప్రాంతాలలో ఉష్ణోగ్రతల సమతుల్యత (మైక్రోక్లైమేట్) నిర్వహణలో ఈ చెరువు కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

సమస్యల తీవ్రత – శాస్త్రీయ పరిష్కారాలు:
గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, మురుగునీరు కలవడం వల్ల నీటి పర్యావరణ వ్యవస్థ తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నది. సుమారు 47 కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం కలిగిన catchment (నీటి ప్రవాహ) ప్రాంతం నుంచి వస్తున్న నీటి ప్రవాహాలు ఆటంకానికి గురయ్యాయి. లోతుగా పేరుకుపోయిన పూడిక, పారిశ్రామిక వ్యర్థాల వల్ల చెరువు నీటి నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గడమే కాక, వేసవిలో నీటి ఎద్దడికి కారణమవుతోంది.
ఈ సమస్యల పరిష్కారానికి పర్యావరణ ఇంజనీరింగ్ సూత్రాల ఆధారంగా ప్రణాళిక రూపొందించారు:

• ఆక్రమణల తొలగింపు: మొత్తం 490 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో సుమారు 150 ఎకరాల మేర ఉన్న ఆక్రమణలను రెవెన్యూ, నీటిపారుదల శాఖల భాగస్వామ్యంతో తొలగిస్తారు. పట్టా భూములు ఉన్నవారికి చట్టబద్ధంగా బదిలీ చేయగల అభివృద్ధి హక్కుల (TDR) ద్వారా పరిహారం అందిస్తారు.
• నీటి శుద్ధి వ్యవస్థలు: నీటిలో పారిశ్రామిక, మురుగు వ్యర్థాలు కలవకుండా ప్రత్యేక కాలవల ద్వారా మళ్లిస్తారు. నిరంతరం మంచి నీటి నిల్వ ఉండేందుకు వీలుగా మురుగునీటి శుద్ధీకరణ కేంద్రాలను (STP) ఏర్పాటు చేస్తారు.
• పూడిక తీత, కట్ట బలపరిచే పనులు: దశాబ్దాలుగా పేరుకుపోయిన పది అడుగుల మేర ఉన్న పూడికను తొలగించి, చెరువు సహజ లోతును పునరుద్ధరిస్తారు. ఇన్‌లెట్, ఆవుట్‌లెట్ వ్యవస్థలను ఆధునీకరిస్తారు.

తొలిదశలో రూ. 75 కోట్ల వ్యయంతో ఈ పునరుద్ధరణ పనులను చేపట్టి, ఏడాది కాలంలో పూర్తి చేసి ఫాక్స్ సాగర్‌ను ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడమే లక్ష్యంగా ప్రణాళికను అమలు చేస్తున్నారు.